این مقاله با بهره جُستن از نظریات روایت شناسی ساختارگرا به بررسی راویان مجموعه داستان های سیمین دانشور از حیث دو ویژگی شنودپذیری و اعتبار می پردازد. نتایج نشان می دهد که پس ازتجربه ی حضور مداخله گرانه ی راوی در آتش خاموش (1327)، دانشور در شهری چون بهشت (1340) تلاش دارد تا با محدود کردنِ دایره ی روایت به نظرگاهِ یک شخصیت محوری، تا حدّ ممکن از اظهارنظرهای صریح راوی پرهیز کند. در به کی سلام کنم؟ (1359) دیدگاه های نویسنده عمدتاً از طریق اظهارنظرهای غیرمستقیم و آیرونیک راوی، موضع گیری تلویحی وی نسبت به راوی هم داستانِ نامعتبر، و گاه از طریق شخصیت های ثانویه ی معتبر انعکاس می یابند. در آخرین اثر دانشور-انتخاب (1386)-با ظهورِ گرایش های پسامدرنیستی، مداخله گری های مستقیم راوی مجدداً افزایش می یابند؛ ولی این بار این بار هدف از آن ها عمدتاً افشای برساختگی اثر و در هم شکستن پیش فرض های رئالیستی نسبت به واقعیت داستانی است.

تحقیق حاضر، با تمرکز بر روایت ­ شناسی، به بررسی تطبیقی رمان­ های سن ­ عقل از ژان پل سارتر و ناقوس از آیریس مرداک می­ پردازد. تمرکز اصلی این تحقیق بر روی راوی نامعتبر است، مفهومی محبوب در دنیای کنونی که بشریت در آن از سوء­ تفاهم ­ ها رنج برده و طعم ناکامی زبان در انجام رسالت خود در گردآوری انسانها در کنار یکدیگر را چشیده­ است. در روایت ­ شناسی، بی­ اعتباری بعنوان یک ویژگی گفتمان روایی در نظر گرفته شده ­ است. وین بوث تئوری مفهوم «راوی نامعتبر» را پایه­ ریزی کرده و چارچوب نظری مطالعه ی حاضر متشکل از مفاهیم نویسنده ی واقعی، نویسنده ی ضمنی و راوی نامعتبر وی به منظور انجام تحلیلی تطبیقی از رمان­ های منتخب است. در گذشته، مطالعات انجام شده بر روی راوی نامعتبر بر راویان هومودایجتیک متمرکز بوده ­ اند. در اینجا، تکنیک­ های روایی دیگری مانند زاویه ی دید روایت در بررسی هدف حضور راویان نامعتبر در رمان ­ های منتخب در نظر گرفته شده­ اند. به­ عبارت­ دیگر، زاویه ی دید و حضور چند صدایی در روایت نامعتبر از اهمیت زیادی برخوردار هستند. این تکنیک­ های روایی و راویان نامعتبر در زمینه ی سیاسی و فرهنگی آثار مورد بررسی قرار می گیرند تا به واکاوی نقش آنها در ایجاد این نوع از راویان و ذهنیت و عینیت روایت­ هایشان پرداخته شود. بر­ این­ مبنا، تحقیق از تاریخ ­ گرایی­ نوین، به خصوص نظریه ی استفان گرین ­ بلت، بعنوان رویکردی دیگر برای مطالعه ی حضور و کارکرد راویان نامعتبر استفاده می­ کند تا حضور راویان نامعتبر را در این آثار آشکار سازد.

راوی به عنوان «عامل میانجی» در انتقال روایت (داستان) به شنونده یا مخاطب (روایت شنو) مهم ترین عنصر و عامل در باورپذیری و حقیقت نمایی داستان است. در روایت های شفاهی معمولاً راوی درپی تأییدی از جانب شنونده است تا به او اختیار دهد که کنش کلامی خود (داستان) را ادامه دهد. بدین ترتیب، در داستان ها و قصه های شفاهی، راوی نقش خبردهنده، هدایت گر و گاه سرگرم کننده را برعهده دارد؛ اما در روایت های مکتوب چگونه می توان گفته های راوی را تأیید کرد؟ چه معیارهایی این امکان را به روایت شنو می دهد تا راوی را معتبر یا نامعتبر بداند؟ جستار حاضر با تمرکز بر دو کانون اصلی روایت (راوی و روایت شنو)، با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و تکیه بر رهیافت های دانش روایت شناسی، به بازشناسی مؤلفه های ساختاری و شناختی راوی نامعتبر و غیرقابل اعتماد در ادبیات داستانی پرداخته است. نتایج پژوهش حاضر نشان می دهد فاصلة روایی راوی از روایت در داستان و ناتوانی در ایجاد حقیقت مانندی در خواننده مهم ترین عامل معتبر یا نامعتبر بودن راوی است و معیارهای شناخت راوی نامعتبر یا غیرقابل اعتماد در داستان ها از طریق «تناقض موجود در گفتار و رفتار راوی»، «کم اطلاعی»، «تناقض در گفتار راوی»، «تناقض میان داستان و گفتمان» و «آشفتگی و بیمارگونگی راوی» و «منفعت طلبی و مصادره به مطلوب راوی» میسر است.

در این مقاله، ابتدا مختصری درباره پیشینه روایت شناسی بلاغی مطرح و اصطلاحات مهم نویسنده ضمنی، انواع مخاطبان، راوی نامعتبر، تنش، ناپایداری و... از دیدگاه سه نسل از نظریه پردازان بلاغی تعریف شده است. سپس داستان کوتاه «درخت» اثر گلی ترقی از مجموعه من هم چه گوارا هستم بازخوانی و تفسیر شده است. موضوع اصلی داستان، چرخه سوءاستفاده است که هر یک از شخصیت ها به نوعی در آن دخیل هستند. هر یک از گروه های مختلف مخاطبان، دیدگاه های ویژه ای درباره این شخصیت ها دارند و با برخی از آنها همدلی می کنند. هدف اصلی، بررسی تفاوت های خوانش و چگونگی گسترش پی رنگ از دیدگاه مخاطبان مختلف است. مضمون «درخت: جاودانگی و پوسیدگی»، بنیاد داستان را شکل می دهد و با قرار گرفتن شخصیت ها در جای گشت های متنوع، خوانش های متفاوتی ممکن می شود.

شناسایی ویژگی های زبانی داستان، گام مهمی در روایت شناسی داستان است. این امر در بررسی آثار نویسندگانی چون گلشیری که مواجهه ای نسبتاً آگاهانه با زبان داشته اند و تکنیک های زبانی مختلفی را آزموده اند، اهمیتی دوچندان می یابد. پژوهش حاضر با بررسی زبان داستان «معصوم اول»، در پی پاسخ گویی به این پرسش است که زبان این داستان تا چه اندازه در خدمت رسانی روایی توفیق داشته است؛ موضوعی که در نقد آثار گلشیری کاملاً مغفول بوده است. این درحالی است که گلشیری عملی ترین راه نقد داستان را پرداختن به زبان نویسنده می داند. مهم ترین عنصر روایی در داستان «معصوم اول»، راوی هم داستان آن است که شخصیت کانونی داستان (از نوع درونی) نیز هست. عدم اعتبار روایت، گسست های روایی، تناقض گویی های مکرر، تفسیرهای ذهنی و برساخته در کلام او مکرراً دیده می شود که نقش زبان در بازنمایی این ویژگی ها در این پژوهش بررسی شده است. نتایج نشان می دهد که گلشیری از سه مقولۀ دستوری عمده، یعنی گواه نمایی و وجهیت و کانون نمایی تقابلی، در این داستان استفاده کرده است. مصادیق کاربرد این مقولات دستوری به تفکیک با شواهد متنوع در این مقاله نشان داده شده و نحوۀ استفادۀ نویسنده از این ویژگی ها در خدمت بازنمایی روایت نامعتبر، گسست روایی و ساخت صدای تقابلی راوی تبیین شده است.

لطفا برای مشاهده متن کامل این مقاله اینجا را کلیک کنید.

متن کامل این مقاله به زبان انگلیسی می باشد. لطفا برای مشاهده متن کامل مقاله به بخش انگلیسی مراجعه فرمایید.لطفا برای مشاهده متن کامل این مقاله اینجا را کلیک کنید.

کتاب سیرت جلال الدین مینکبرنی، در زمره بااهمیت ترین و معتبرترین اسناد تاریخی دوره خوارزمشاهیان و مغولان است که شهاب الدین نسوی آن را با هدف صرف نگارش تاریخ واقعی نوشته است. در این پژوهش با استناد به رویکرد روایت شناسی بلاغی و شاخص های نظریه «راوی نامعتبر» در آراء روایت شناسان بلاغی ازجمله ریمون کنان، جیمز فیلان و مارتین، اعتبار راوی اثر بررسی و صحت برخی از گزارش های تاریخی وی با استناد به «بررسی های متنی و بینامتنی» ارزیابی شده است. در بررسی های متنی نشانه های بی اعتباری و کم اعتباری راوی ذیل «ارزیابی اخلاقی وقایع و قضاوت آن ها، تناقض میان گفتارها و رفتار راوی، نشانه های زبانی و عاطفی، میزان دریافت پذیری راوی، و دانش محدود راوی» مشخص و در حوزه بینامتنی روایت های مورخ با متون تاریخی همدوره آن بررسی و «روایت های حذف شده، مختصر یا اشتباه» راوی تبیین شده اند. با تکیه بر نتایج پژوهش می توان گفت که به رغم اهمیت منحصربه فرد کتاب در ثبت روایت زندگی جلال الدین خوارزمشاه و حماسه گون نشان دادن زندگی وی در مواجه با غولان مغول، برخی جهت گیری های متناقض راوی در ترسیم شخصیت جلال الدین خوارزمشاه در طی روایت مخدوش و از اعتبار لازم ساقط است؛ به همین دلیل، مخاطب در مواجهه با جلال الدین خوارزمشاه وی را در برخی موارد شخصیتی متزلزل می یابد.

هر رویداد با داستانی را می توان به یکی از این سه روش بازگویی کرد: گونه روایی گزارشگرانه (دانای کل)، گونه روایی با من راوی (اول شخص راوی) و، آخرین و جدیدترین روش، گونه روایی با سوم شخص مفرد یا راوی شخصی. سه انگیزه باعث اهمیت و برتری رمان با ایستمان و وضعیت روایی شخصی شده است: خواست و تلاش نویسنده برای واقعی و بی طرف جلوه دادن داستان، نوآوری در فن روایت و سرانجام موضوع یا هشته تازه در ادبیات یعنی ضمیر آگاه و ضمیر ناخودآگاه انسانی. نویسنده در این گونه روایی که موضوع این مقاله می باشد، بجای این که به عنوان دانای مطلق گزارشگرانه وارد پهنه داستان بشود و یا به گونه من راوی سخن بگوید، در پشت شخصیت های رمان پنهان شده، روایت می کند. او رمان را به تصویربرداری و نگارگری از دنیای داستانی به خود وا می گذارد، یعنی شخصیت های داستان چنین برداشتی را به دست می دهند، انگار آنها بالغ و مستقل از خالقشان باشند.